Buhay sa Gitna ng mga Buhay at mga Yumao: Pagbawi ng Dangal mula sa Gilid ng Lipunan

Stories of Resiliency, Hope and Restoration (TAG)

Sa labas lamang ng mga pader ng Manila City Jail, may nagaganap na isang tahimik na rebolusyon. Isang kuwentong marahang bumubulong ng pag-asa at ikalawang pagkakataon. Hindi ito ang uri ng kuwento na karaniwang napapabalita, ngunit ito ang uri ng kuwentong tumatagos sa puso.

Ito ang kuwento ng BANDILA, na nangangahulugang Bagong Buhay ng Dating Inalisan ng Laya, isang programang aftercare na pinangungunahan ng pananampalataya at tumutulong sa mga dating nakulong o Persons Deprived of Liberty (PDL) na muling buuin ang kanilang buhay nang may dangal.

Noong Enero 2025, isinilang ang BANDILA, isang pangarap ni Sr. Tammy Saberon ng Missionary Sisters of St. Columban, katuwang si Mr. Derek Santos ng PRESO, Inc., isang non-profit na organisasyong naglilingkod sa mga bilanggo at dating PDL. Sama-sama nilang pinaniwalaan na tinatawag sila ng Diyos upang palawakin ang Kanyang awa lampas sa mga rehas upang tulungan ang mga dating PDL na maging mas mabuting bersyon ng kanilang sarili sa labas ng piitan. Sa pamamagitan ng panalangin, pagtitiyaga, at kalooban ng Diyos, nakatagpo sila ng katuwang kay Jail Superintendent Lino M. Soriano, Warden ng Manila City Jail Male Dormitory. Mula sa isang abandonadong gusali, kanyang binuo ang Carcel de Manila Multi-Purpose Hall na ngayon ay tahanan ng BANDILA Aftercare Program.

At dito natin nakilala si Alex.

Si Alex, 37 taong gulang, ay isang ama, isang katuwang sa buhay, at isang survivor ng matinding kahirapan. Bago siya makulong, siya ay isang truck driver na kumikita lamang ng sapat para sa pang-araw-araw na pangangailangan. Sa kasalukuyan, siya ay nakatira kasama ang kanyang partner na si Lana at ang kanilang limang anak sa loob ng Manila North Cemetery, isa sa pinakamatitinding simbolo ng urban poor sa Metro Manila.

Libu-libong pamilyang informal settlers ang naninirahan sa loob ng sementeryo, sa pagitan ng mga puntod at nitso, na bumubuo ng isang marupok ngunit matatag na komunidad. Ang kabuhayan dito ay nakasalalay sa diskarte at tiyaga: pag-aalaga ng puntod, pagtitinda, construction work, at pana-panahong hanapbuhay tuwing Araw ng mga Kaluluwa. Ito ay buhay na punô ng banta ng demolisyon, stigma, at kawalan ng katiyakan.

Hindi pinapaganda ni Alex ang realidad na ito. Inaamin niyang minsan, ang kahirapan ang nagtulak sa kanya sa maling landas at magulong pamumuhay. Ang pagkilala niya kay Lana ang naging turning point. Sa piling niya, sinikap niyang mamuhay nang tuwid, bumuo ng pamilya sa kabila ng napakaraming pagsubok.

Ngunit winasak ng pagkakakulong ang marupok na katatagang iyon. Pagbalik niya, mas kaunti ang oportunidad at mas malaki ang pangangailangan. Sa ngayon, siya ay isang part-time construction worker na kumikita ng mas mababa sa minimum wage, habang si Lana naman ay may maliit na puwesto ng street food sa loob ng sementeryo. Ang dati nilang sari-sari store, na dating pangunahing pinagkukunan ng kita, ay nagsara noong pandemya at hindi na muling nakabangon.

Pumasok ang BANDILA sa buhay ni Alex hindi sa pamamagitan ng matatamis na pangako, kundi sa pamamagitan ng presensya at konkretong suporta. Matapos ang assessment, binigyan ang pamilya ng microbusiness loan upang mapalawak ang street-food business ni Lana at mapatatag ang kanilang araw-araw na kita. Ang pangmatagalang layunin ay malinaw: muling buksan ang kanilang sari-sari store at tulungan si Alex na maayos ang mahahalagang dokumento tulad ng pag-renew ng kanyang driver’s license, isang mahalagang hakbang para sa mas maayos na trabaho.

Ang lakas ng kuwento ni Alex ay nasa kanyang pinanggalingan. Ang reintegration ay hindi laging nagaganap sa maayos at ideal na komunidad. Minsan, ito ay nagaganap sa gitna ng mga yumao, kung saan araw-araw ipinaglalaban ng mga pamilya ang dangal, edukasyon, at pag-asa.

Kinikilala ng BANDILA na ang paggaling at pagbabalik-loob ay kailangang nakaangkla sa konteksto ng buhay ng tao. Ang tulong sa pamilya ni Alex ay hindi kawanggawa. Ito ay isang pamumuhunan upang putulin ang siklo ng kahirapan, pagkakakulong, at panlipunang pagtataboy. Sa patuloy na monitoring, suporta sa kabuhayan, at pakikilahok sa planong “Ugnayan” Circle of Support ng BANDILA, hindi nag-iisa si Alex at ang kanyang pamilya sa kanilang pakikibaka.

Ang pagsuporta sa BANDILA ay pagpapatunay na kahit sa mga lugar na tila kinalimutan ng lipunan, may buhay na maaaring muling itayo. Ipinapaalala ng paglalakbay ni Alex na nagsisimula ang tunay na pagbabagong-buhay kapag may taong piniling makita ang halaga kung saan ang mundo ay wala nang nakikita.